Hoewel er volop afgewerkt of geschaafd hout verkrijgbaar is, leert de echte doe-het-zelver toch best hoe je een blokschaaf moet gebruiken.
Ik ben er opnieuw met een nieuwe Tooldokter, en in deze aflevering gaat het over de blokschaaf. Hoe je hem hanteert en gebruikt, dat zie je nu in deze aflevering.

Een blokschaaf is een stuk snijgereedschap voor houtbewerking. Je kan er oppervlakken van hout glad en vlak mee afwerken.
De basis van de schaaf bestaat uit een vlakke zool.
Bovenop de zool zit een knop om de schaaf op het hout te drukken.
En achteraan zit een handvat om de schaaf voort te bewegen.
In het midden van de schaaf zie je een stelwieltje. Hiermee kan je de beitel van de schaaf omhoog en omlaag bewegen en de dikte van de houtkrul bepalen.
Boven het stelwieltje zie je een kleine hefboom. Hiermee kan je de beitel links en rechts bewegen, zodat je hem evenwijdig kan instellen met de zool.
In het midden vind je een aantal beitels terug.
De eerste noemt de dekbeitel, en zorgt ervoor dat de twee daaropvolgende beitels vastgeklemd worden.
Daarna vind je de schaaf- en keerbeitel terug.
Ze zijn aan elkaar verbonden met een moer.
De keerbeitel zorgt ervoor dat datgene wat je afschaaft, tot een schaafkrul wordt omgevormd. De krul wordt dus gekeerd of gebroken door de keerbeitel.
De schaafbeitel snijdt op zijn beurt telkens een dun laagje van het hout af.
En het gedeelte waar de beitels samen op worden vastgehouden, noemt de kikker. Hij zorgt er voor dat de schaafbeitel in een hoek van 45 graden kan staan.
Vooraleer je aan de slag kan met de blokschaaf, moet de beitel scherp zijn.
De beitel wet je af op een wetsteen.
Normaal kan je als geleider voor het afwetten wat water gebruiken, maar je kan daarvoor evengoed wat olie gebruiken als je niet wil dat het metaal in contact wil komen met water om mogelijk roesten te vermijden.
Duw met een lichte druk de beitel op de wetsteen.
Laat het snijoppervlak plat op de wetsteen rusten.
Om de beitel makkelijk over de wetsteen te doen glijden, mag er nog wat water bijgevoegd worden.
Gebruik bij het afwetten op de steen lange halen waarbij je de volledige lengte en breedte van de wetsteen gebruikt.
Op die manier slijt de wetsteen gelijkmatig af.
Anders ontstaan er geulen en krijg je een bolle of holle kant aan de wetsteen, en daar kan je niet vlak op gaan afwetten.
Eenmaal je het snijvlak hebt bijgewerkt, keer je de schaafbeitel om en werk je de braam die je hebt gecreëerd weg.
Moeilijk is dat niet: leg de beitel vlak op de steen en trek de beitel achteruit.
En het resultaat is dan een gelijkmatig snijoppervlak met scherpe beitelrand.
Een botte schaafbeitel hoef je niet altijd met de hand te gaan slijpen op een wetsteen.
Je kan dit ook gaan doen met een slijpmolen.
Op zo'n slijpmolen zit een reservoirbakje gevuld met water.
Tijdens het slijpen neemt de slijpsteen water op.
Het water zorgt voor een afkoeling en verhindert dus dat de beitel die je wil slijpen, zal verhitten.
Op de slijpmolen kan je de schaafbeitel gaan bevestigen op een geleider.
Laat de beitel vier centimer uitsteken en schroef via de stelmoeren stevig vast.
Monteer de beitel daarna vast op de geleider van de molen.
Vooraleer je gaat slijpen, moet de slijphoek nu nog ingesteld worden.
Die hoek bedraagt in theorie 30°.
Maar om dat te achterhalen zorg je er eigenlijk gewoon voor dat het snijoppervlak van de beitel vlak op de steen kan rusten.
Test het slijpen al een eerste keer.
Aan het snijvlak kan je dan zien of je gelijkmatig materiaal aan het weghalen bent. Is dit zo, dan is de hoek correct ingesteld.
Je moet geen zware druk op de schaafbeitel zetten. Gebruik wel de volledige breedte van de slijpsteen.
Haal de beitel af en toe van de geleider en controleer je snijvlak.
Als je hier en daar nog wat onregelmatigheden ziet, moet je nog bijslijpen.
Het is niet de bedoeling om vlug heen en weer te gaan over de slijpsteen.
Geef met je vinger een lichte druk.
Aan het troebele water kan je duidelijk zien dat je telkens materiaal van het snijvlak weghaalt.
De kant van het snijvlak is nu wel geslepen, maar er is nu een braam gecreëerd.
Met een watersteen is er geen zo'n grote braam ontstaan zoals bij het manueel slijpen van de schaafbeitel.
Dat komt doordat de korrel van de slijpsteen op water zeer fijn is.
Toch zit er een braam aan. Die mag nu nog weg.
Je kan die braam gaan wegwerken op een traditionele wetsteen.
Op deze slijpmolen zit er ook nog een lederen riem die kan draaien. Speciaal voor het wegwerken van bramen.
Let wel op het volgende. De slijpsteen draait naar ons toe, maar bij het afwetten moet de steen andersom draaien.
De machine keer je daarom best om zodanig dat de lederen riem van je weg draait tijdens het afwetten.
Het afwetten is niet moeilijk en doe je met de vrije hand.
Als geleiding gebruik je een pasta over de volledige strook leder.
De hoek zoek je zelf.
En wet eenmaal het snijvlak.
En daarna de kant waar de braam is ontstaan.
Bij een goede snede zie je dat het snijvlak blinkt. En ter controle kan je de beitel al even testen op een stuk resthout.
Eenmaal geslepen, mag de beitel opnieuw gemonteerd worden. En moeilijk is dat niet.
Keer de schaafbeitel om zodat het snijoppervlak naar beneden wijst.
Neem er de keerbeitel bij en plaats er hem bovenop.
De keerbeitel zet je in op zo'n anderhalve millimeter van de snede van de schaafbeitel.
Zet de beitels vast door de moer aan te spannen.
En dan kunnen de beitels op de kikker ingezet worden.
Op de kikker zie je een weerhaakje die je met de instelmoer kan bewegen. Op dit haakje kunnen de beitels inklikken. Door de instelmoer naar links of rechts te draaien kan je de diepte van de schaafbeitel gaan aanpassen.
Om de blokschaaf correct in te stellen, moet je kijken naar de bekopening. Dat is de ruimte tussen de snede van de schaafbeitel en de rand van de opening in de zool.
Hoe kleiner je de bekopening maakt, hoe fijner je zal schaven. En omgekeerd, hoe groter de bekopening, hoe meer de schaafbeitel hout zal wegwerken.
Via de instelmoer kan je dan nog altijd een beetje bijregelen.
De bekopening varieert doorgaans tussen de 1 en 3 millimeter.
En dan moet nog de dekbeitel vastgezet worden.
Je laat hem eerst inhaken op deze schroef, de dekbeitelschroef.
En dan span je hem op met de klem. Schaaf- en keerbeitel worden nu op de kikker vast gehouden.
Nu moet je de schaafbeitel controleren of hij wel evenwijdig loopt met de zool en dus niet scheef staat.
Met de richthefboom kan je dus nog bijregelen tot de beitel goed staat.
De blokschaaf is klaar om te gebruiken. Let er wel op, de beitel komt een beetje uit de zool. Leg de blokschaaf dus altijd op zijn zijde weg, zodat je de snede van de blokschaaf nu niet beschadigt.
Als je hout gaat schaven, voel je de nerven. Schaaf je met de groeirichting mee, dan gaat dat veel soepeler.
Tegen de nerven in schaven gaat ietwat stroever, maar dan neem je wel meer materiaal mee.
Deze ruwe keper mag vlakker staan. De schaaf zal van pas zijn.
Bij grof schaven steekt de beitel een paar tiende millimeter uit en bij zoet schaven minder dan een tiende millimeter.
Het is niet evident om van de eerste keer de beitel goed te zetten. Tracht dus eerst een stukje te proefschaven en naar aanleiding van het resultaat kan je de beitel dan nog wat aanpassen.
Eenmaal de juiste afstelling gevonden, kan je helemaal aan de slag.
Om het hout te schaven, moet de schaaf met kracht vooruit geduwd worden. En bij het terug trekken licht je de zool een beetje naar boven.
En een schaafbeweging doe je met je hele lichaam. Dus je beweegt benen, heup en armen tegelijkertijd naar voren.
Het schaafresultaat zal slechter zijn als je alleen met je armen schaaft, of als de armen stijf tegen je lichaam geklemd zijn.
Aan de houtkrul kan je ook zien of je te veel of te weinig materiaal weg neemt.
Zijn de krullen stug dan is de krul erg dik, maar dat kan perfect als je ervoor kiest om veel materiaal weg te nemen.
Zijn er geen lange krullen maar korte snippers, dan staat de keerbeitel te dicht op de snede van de beitel.
Een goede krul is dun, soepel en over de hele breedte van de beitel geschaafd.
De blokschaaf kan je niet alleen gebruiken voor het vlakker maken van ruw hout.
Stel dat je een verstek met de hand hebt uitgezaagd, maar de balken sluiten niet zo naadloos aan.
Dan kan je de kopse kanten ook gaan bijwerken met de schaaf.
Zorg er eerst voor dat je het werkstuk vlak kan vastzetten.
En werk dan bij met de blokschaaf.
En de schaaf heeft ons goed geholpen, het verstek zit nu veel beter aangesloten.
De schaaf kan je ook inzetten voor het verwijderen van onzuiverheden in het hout.
Een oude balk kan je dan weer in een nieuw jasje zetten om te gebruiken tijdens het klussen.
Maar pas wel op, dergelijke onzuiverheden zoals een noest in het hout, verfresten en dergelijke meer kunnen de beitelsnede wel vlugger gaan beschadigen. Controleer dus het snijoppervlak indien nodig.
Nog een praktische toepassing met de schaaf? Kijk naar het deurtje van deze brievenbus. Door het vocht is het hout gaan uitzetten en klemt de deur.
Met de schaaf kan je het deurtje wat gaan bijwerken.
Het werkstuk klem je goed vast.
En dan begin je met lange halen de houten zijkant bij te schaven.
Druk de blokschaaf goed naar beneden.
En bij het terug trekken van de schaaf, hef je de schaaf opnieuw op.
En stop niet tijdens je bewerkingen. Ga per haal helemaal van het begin door tot aan het einde. Zodat je gelijkmatig bijschaaft.
En ook de rand van het houten paneel kan je nog even breken door er met de schaaf langs te lopen.
Ben je klaar met werken? Leg de schaaf dus op zijn zijkant weg.
Zo vermijd je dat de schaafbeitel vlug beschadigt raakt.
Het paneel lijkt me klaar. Tijd om opnieuw in te passen in de brievenbus.
En kijk, de deur gaat weer vlot dicht!

Geschaafd hout kopen doen we allemaal. Maar het kan al eens gebeuren dat je een blokschaaf een werkstuk moet bijwerken. Je hebt nu in deze Tooldokter gezien hoe je een blokschaaf moet hanteren en ze slijpen. Kijk ook zeker naar de volgende Tooldokters om je kennis over gereedschap bij te schaven. Tot de volgende!

De tooldokter - Blokschaaf

Wat heb je nodig

Meer weten over

Deel je (nieuws)verhaal